هر كس قبلا كافر بوده و آن روز ايمان بياورد سودى به حالش ندارد ، نشانى ديگرش اين است كه كفار منتظر آن فتح هستند و خواننده محترم توجه دارد كه اين نشانىها با فتح مكه تطبيق نمىشود و حتى با ساير فتوحاتى كه مسلمانان تا به آن روز داشتند نيز منطبق نيست ، براى اينكه سود ندادن ايمان در روز فتح كه در حقيقت همان توبه كردن در آن روز است به يكى از دو جهت تصور دارد - كه بيان مفصلش در بحث پيرامون توبه در تفسير آيه : « إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّه . . . » « 1 » ، در جلد چهارم عربى اين كتاب گذشت يكى اينكه اصلا نشاه دنيا مبدل به نشانه اى ديگر شود كه معلوم است در نشاه ديگر اختيار بر داشته مىشود ، چون در زندگى آخرت ديگر جاى توبه كردن و ايمان آوردن نيست و يا به اينكه اخلاق و ملكات نفسانى انسان به كلى مبدل به ملكات ديگرى شود ، آن چنان كه قلب قساوت يابد ، قساوتى كه ديگر اميد توبه و برگشت به خدا در او نرود هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً » « 2 » . و نيز فرموده : « وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ ، وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ » « 3 » . و به هر حال اگر مراد از فتح ، يكى از فتوحات مسلمين نظير فتح مكه يا فتح قلعه هاى يهوديان و يا فتح بلاد نصارا باشد حرفى است ، و ليكن انطباق جمله : * ( « فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا . . . » ) * و جمله * ( « يَقُولُ الَّذِينَ . . . » ) * بر چنين روزى معلوم نيست كه وجهش بيان شد . و اگر مراد از فتح روزگارى باشد كه اسلام بساط كفر را از جهان بر چيند و خداى تعالى بين رسول و قومش حكم فصل و داورى نهايى كند در اين صورت آيه شريفه از پيشگويىهاى قرآنى خواهد بود كه از حوادث آينده امت اسلام خبر مىدهد و در اين صورت آيه شريفه همان را مىگويد كه آيه زير در مقام افاده آن است : « وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذا جاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ . . . » « 4 » .

--> ( 1 ) « سوره نساء ، آيه 17 - 18 » . ( 2 ) روزى كه پاره اى از آيات پروردگارت بيايد ديگر ايمان آوردن هيچ انسانى كه قبلا ايمان نداشته و يا از ايمانش خيرى كسب نكرده و سودى نخواهد بخشيد . « سوره انعام ، آيه 158 » . ( 3 ) كسانى كه هم چنان عمل زشت خود را ادامه مىدهند تا مرگشان فرا رسد ، آن وقت ( اگر ديدى يكى از آنها ) گفت : حالا ديگر توبه كردم ، توبه اش قبول نيست و همچنين كسانى كه در حال كفر مىميرند . « سوره نساء ، آيه 18 » . ( 4 ) « سوره يونس ، آيه 47 - 56 » .